Haber Detayı
04 Şubat 2019 - Pazartesi 09:33 Bu haber 2106 kez okundu
 
Gümüşhane Halk Mimarisi Özellikleri ve Örnekleri
KÜLTÜR Haberi
Gümüşhane Halk Mimarisi Özellikleri ve Örnekleri

 

Gümüşhane evlerinin oluşumunu tarihi, coğrafi dini ve kültürel faktörlerden etkilendiği karşımıza çıkmaktadır. Evlerin yapısal özelliklerinin şekillenmesinde şüphesiz çeşitli dönemlerde yaşanan farklı etkileşimlerin de büyük etkisi olmuştur. Doğal olarak karşıladığımız bölgeler arasındaki bu etkileşim Türk Konut Mimarisi içerisinde önemli bir yeri bulunan Gümüşhane evlerine kendilerine has; Türk evi içerisinde de yeri olan özellikler kazandırmıştır.

 Gümüşhane evleri genellikle geniş bir bahçe içerisine yapılmıştır. Evlerin bahçeleri bakımlı ve gösterişlidir. Evler genellikle iki ve iç katlı olarak inşa edilmişlerdir. Katların kullanım amaçları ve işlevleri birbirinden farklıdır. Evlerin cepheleri sokağa veya manzara yönlendirilmiştir. Yapıda kullanılan ana malzeme; mahalli taş, kerpiç ve ahşaptır. Zemin kat duvarları genellikle 60-100 cm. arasında taşlarla inşa edilmiştir. Duvarlarda hatılda kullanılmıştır. Gümüşhane evlerinin hemen hemen hepsi iç sofalıdır. Evlerde genellikle kırma çatı, üç omuz çatı ve semer çatı sistemleri uygulanmıştır. Çatların genellikle yapı ile uyumlu, taşkın ve kademeli saçak düzenlemeleri vardır.(Ahşap kaplamalı).Evlerin zemin katlarına genellikle ön cephedeki çift kanatlı ahşap kapı ile giriş verilmiştir. Zemin katların orta bölümlerinin (taşlık) zeminleri taş döşelidir. Zemin kattan 1. kata çıkışı sağlayan merdivenler genellikle ahşap malzemelerden yapılmıştır.

Evlerin Cepheleri, Kullanılan Malzemeler

Evlerin cepheleri (1.kat) genellikle 15-20 cm. dışarıya taşkın olarak düzenlenmiştir. Odalarda sedir, yüklük, çiçeklik, ocak gibi geleneksel uygulamalara rastlanır. Evin içerisinde oda kapılarında ve tavanlarda genellikle ahşap süslemeye yer verilmiştir. Evlerin dış cephe duvarları genellikle saman karışımlı çamur sıva ile kaplanmış, ak toprakla da badanalanmıştır. Yapıların ön cephelerinde görülen çıkmalar genellikle üstte üçgen alınlıkladırlar. Evlerin genellikle çatı katı odaları vardır. Bu odalar diğer katlardaki pencerelerden farklı, küçük pencere düzenlemeleri ile dışa açılırlar. Gümüşhane evlerinde görülen ahşap süslemeler genellikle geometriksel ve bitkisel karakterlidir. Madeni süslemelere ise dış cephede rastlanır (Kapı tokmağı, anahtar deliği çerçevesi vb.)

Gümüşhane evlerinde genel anlamda değerlendirdiğimiz de yukarıda belirttiğimiz özelliklerle karşılaşıyoruz. Bu genel özelliklerin yanı sıra Gümüşhane evlerinin üzerinde durulması gereken önemli bir yanı da, ahşap yapıları ile bu evlerin üzerlerinde barındırdıkları üstünlüklerdir.

 Gümüşhane ve çevresinde yer alan konutlar ise; Tek tabanlı ahşap karkas çatkı kuruluşu, Bir yönde tek tabanlı - diğer yönde çift tabanlı, İki yönde çift tabanlı örnekleri içermektedir. Bu çatkı kuruluşlarını oluşturan dikmeler, köşelerde 15/15 cm, 14/14 cm, 12/12 cm boyutlarında değişken aralıklarla dizilmişlerdir. Çatkı elemanı olarak veya dolgu gereçlerinin uygulanmasına yardımcı olmak üzere 40-50 cm aralıklarla ara dikmeler yerleştirilmiştir. Böylelikle pencere düzenlerine uyan bir mimari düzen sağlanmıştır. 

Gümüşhane Evleri Mimarisinde Çıkma Düzenleri

Çıkma düzenlerinin biçimlenmesinde iki önemli etken rol oynamıştır. Birincisi; topografik yapının ve parsel düzeninin zorlayıcı olduğu durumlarda oluşan çıkma düzenleridir. İkinci etken ise; plan şemalarının belirleyici olduğu çıkma düzenleridir. Özellikle mimarinin karakteristiğini yansıtan "iç" ve "orta" sofalı plan şemalarında, çıkmalar, köşelerde oda çıkması olarak, ortada ise eyvan çıkması olarak görülür. Bu tip plan şemalarında çoğunlukla simetri hâkimdir.

Topografik yapının ve parsel düzeninin değişkenlik gösterdiği durumlarda, zemin katın ve orta katın bu etkenlere göre biçimlendiği görülmektedir. Gümüşhane geleneksel konutlarında, döşeme uzantılarının oluşturduğu çıkma genellikle altı grupta toplanabilecek çözümleri içermektedir. Bölgede uygulama yoğunluğuna göre sıralanacak olursa; Payandalı çıkma, Bindirmeli çıkma, Konsol çıkmalar, Konsol kirişli çıkmalar, Dikmeler üzerine alınan çıkmalar, Bunların bir veya birkaçının bir araya gelmesi ile oluşan çıkmalar, olarak sıralanabilir.

Payandalı çıkmalar: Döşeme uzantıları olan kirişlere, destek görevini üstlenen payandalar; alt katı kâgir yığma yapılarda duvar içinde yer alan ahşap hatıllara oturtulmuştur. Zemin katı ahşap karkas yapılarda ise; payandalar dikmelere bindirilerek yük aktarımı sağlanmıştır. Küçük ölçülerdeki ağaçlarla çok geniş çıkma olanaklarını sağlaması nedeni ile bir uygulama alanı bulmuştur.

Konsol çıkmalar: Döşeme kirişlerinin zemin kat kagir yüzeyden sınırlı ölçülerde (40-60 cm) dışa taşırılması ile oluşturulan çıkma yöntemidir.   

Konsol kirişli çıkmalar: Tek yönde oluşturulmuş döşeme kirişlerinin alt kat kagir yüzeyden (40-70 cm) taşıntılı olarak düzenlenmesidir. 

Bindirmeli çıkmalar: İki yönde yerleştirilen sürekli kirişlerin birbiri üzerine kademeli olarak bindirilmesi ile oluşturulan bir çıkma yapım yöntemidir. Konsol olarak 30-60 cm aralıklarla düzenlenmiş olan alttaki kirişe "çelik", bunun üzerinde taşıntılı olarak yer alan kiriş de "sürme" olarak isimlendirilmiştir. Yük dağılımını ve bağlantıyı sağlamak için bu kirişlere dik yönde küçük ölçülerde yastıklar konmuştur.

Karma sistem çıkmalar: Çıkma çözümlerinin bir veya birkaçının bir arada uygulandığı çıkma türleridir.

Dikmeler üzerine alınan çıkmalar: Geleneksel konut örnekleri arasında dikmeler üzerinde düzenlenmiş çıkmalara, çok fazla sayıda olmamak üzere bu tür çıkmaları taşıyan dikmeler çoğunlukla köşelerde yer almıştır.

Gümüşhane Evlerinde Çevresel Öğeler (Plan Düzeni) :

Anadolu Türk konut mimarisinde evler çoğunlukla iki katlıdır. Katların önemi, alt ve üste göre değişmektedir. Alt katlar ikinci dereceden işlerin görüldüğü bölümleri içerir. Bu mekânlar ev planlarının belirlenmesinde birinci derecede rol oynamazlar. Evlerin asıl oturulan yerleri üst katlarıdır. Misafirlerin kabul edildiği abaşoda da burada yer alır.

Gümüşhane’de de evler çoğunlukla iki katlı olarak inşa edilmişlerdir. Üç katlı olanlarda vardır. Tek katlı eve ise pek rastlanmaz. Zemin katlar tasarrufu bir düşünceyle günlük ve kışlık ihtiyaca göre düzenlenmiştir. Birinci katlar esas ikamet bölümü olduğu için daha fazla önem kazanmış evin asıl planı da burada teşekkül etmiştir. Zemin katlat servis mekânları olarak kullanılırken saçak altı dediğimiz bölümlerde çatı katı olarak kullanılmaktadır.

Türk evinde planı oluşturan elemanlar ihtiyaçlara göre ortaya çıkmıştır. Planın şekillenmesinde iklim ve tabii şartların etkisinden başka İslam esaslarının ve geleneklerinin de rolü büyüktür. Bu da, Anadolu da iklimi ve bölgesi ne olursa olsun klasikleşen Türk evlerini önemeli ölçüde birbirine yaklaştıran ortak bir plan motifini meydana getirmiştir. Konumuz kapsamındaki evlerin diğer kentlerdeki Türk konutlarıyla plan benzerliğinin en belirgin kaynağı da budur.

Sofa :

Anadolu Türk konut mimarisinde olduğu gibi, Gümüşhane evlerinde plan şeklinin başlıca belirleyicisi ve merkezi sofadır. Onun için, evleri plan bakımından sofaların konumuna göre Dış sofalı plan tipi ve iç sofalı plan tipi olmak üzere iki grupta inceleyebiliriz. Gümüşhane de incelediğimiz yapılar arasında ise dış sofalı plan tipine rastlanmamıştır. Evlerin yaygın plan maşası iç sofalı (karnıyarık) dır. Sofaya açılan oda sayıları değişiklik göstermekte olup, genellikle karşılıklı olarak üçer oda yer almaktadır. İkişer ve birer odanın da yer aldığı örnekler vardır. İç sofalı tipi XIX. yüzyılın sonlarından itibaren yaygınlık kazanmıştır. Bu planın asıl kullanım amacı ise iklimi sert olan Gümüşhane için iç sofalı plan tipinin daha sağlıklı olmasıdır.

Malzeme :

Anadolu konutlarında inşa malzemesi, bölgelere göre farklılık gösterir. Gümüşhane evlerinin temel yapı malzemesi de taş, kerpiç ve ahşaptır . Saman katkılı çamur harcı, demir, saç da yardımcı malzemeler olarak kullanılmaktadır. Zemin katlarda taş malzeme ağırlıklı olarak kullanılırken, diğer katlarda ise ahşap ve kerpiç malzeme daha fazla kullanılır. Duvarların üzerleri ise genellikle sıvanmıştır. Ayrıca taş, evlerin zemin katlarında döşeme malzemesi ve pencerelerde söve olarak da kullanılmaktadır. Ahşap yapı malzemesinin ise üst katlarda, tavan ve döşemelerde, merdivenlerde, kapılarda, pencerelerde, saçaklarda ve yapıların köşe dikmeleri ile kat aralarında ağırlıklı olarak kullanıldığı görülür.

Gümüşhane evlerinin yapımında metal yapı malzemesine oldukça az rastlanmaktadır. (Pencere parmaklıkları, merdiven korkulukları, kapı tokmakları, kilit deliği çerçevelikler, vb.

Odalar :

Odalar ev içinde, birçok fonksiyona sahip, insanın temel ihtiyaçlarını karşılayan yaşama birimleridir. Oturma, yemek yeme, çalışma, yatma gibi eylemlerin gerçekleştiği bir ortamdır. Evin genel planlanmasında odaların yeri ve yönü esastır.

Türk evi odasında bulunması gereken elemanlar Gümüşhane evlerinde de görülmektedir. Geleneksel Türk evinin vazgeçilmez öğelerinden ocak, sedir, gusülhane, yüklük, çiçeklik gibi uygulamalar Gümüşhane evlerinde de bulunmaktadır. Konumuz içerisinde incelediğimiz evlerin odalarında yeterli derecede pencereye yer verilmiştir. Özellikle üst katlarda odaların bol pencereli olması yapı içerisinde ferah bir ortam sağlanmıştır. Ayrıca Gümüşhane evlerinde ahşabın çok kullanılması ile odalarda zarif ve sıcak bir görünüm oluşturulmuştur.

Pencereler :

Evin ışıklandırılması, havalandırılması, çevreye bağlantı kurması açısından önemli kısımlardır. Pencereler daha çok iklimle bağlantılı olarak şekillenmiş ve yerleştirilmiştir.           

Gümüşhane evlerinin de çatı ve duvarlarında oluşan, değişim işlevlere sahip çeşitli formlarda (Dikdörtgen, kemer formlu) pencereler bulunur. Dikdörtgen forma sahip pencereler yaklaşık ½ kenar alanlarına sahiptir. Pencere/cephe, pencere/döşeme oranı bir ölçü birliği göstermez. Zemin kat pencerelerinin ise ayrı bir özelliği vardır. Pencereler dışarıdan içeriye doğru gittikçe genişleyerek trapez mazgal şeklini alırlar. Bu uygulama Gümüşhane de karasal iklim nedeni ile kış aylarında ısı yalıtımı sağlamak, yaz aylarında da iç mekânı serin tutmak ve güneş ısınlarından daha fazla faydalanmak için yapılmaktadır. Türk evi içerisindeki erken dönem yapılarında görülen ahşap pencere parmaklıklarına ise Gümüşhane evlerinde rastlanmaz. İncelenilen bütün evlerin pencere parmaklıkları demirdir.

Çatılar :

Yağmur, kar, dolu vb. iklim şartlarından yapıları korumak amacıyla çeşitli malzemelerle oluşturulan örtü birimine çatı denilmektedir. Gümüşhane evleri de iklim etkisi nedeniyle dik ve eğimli olarak düzenlenmiş çatı sistemleriyle dikkat çekerler.

Gümüşhane’deki yapıların üzeri genellikle kırma çatılı, semer çatılı ve üç omuz çatılı olarak düzenlenmişlerdir. Çatılardaki yapı ve eğitim farklılıkları değişik saçak tiplerinin ortaya çıkmasına neden olmuştur.

İlk dönemlerde kiremitlerle örtülü olan çatılar, günümüzde ise genellikle saç ile kaplanmıştır.

 Cepheleri yağmur ve güneşten koruyan saçaklar, Gümüşhane’de Türk evinin yalın saçak biçimlerinden biraz daha farklı olarak karşımıza çıkmaktadır.

Eğitim farklılıkları, saçak biçimleri ve saçak ölçülerinde de ayrımlar söz konusudur. Yatay kaplamlı saçak, çok kaplamalı saçak ve harpuşta saçak Gümüşhane’deki yapılarda görülen saçak çeşitleridir. Gümüşhane evlerinde görülen saçakların bizce en belirgin yanı taşkın ve kademeli bir şekilde düzenlenmiş olmalarıdır. Ayrıca evlerde görülen bu saçakların yapıyla uyumlu bir şekilde birleşmeleri önemlidir.     

Gümüşhane evlerinde görülen saçakların cephe monotonluğunu gideren, cephenin üst bölümünü taçlandıran bir yapıya sahip olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Gümüşhane evleri içerisindeki en önemli örnek ise Zeki KADİRBEYOĞLU evinde görülen saçak düzenlemesidir.

Bahçe Düzenlemesi :

Bahçe Osmanlı Türk evinin ayrılmaz bir parçasıdır. Osmanlı da çiçek sevgisinin bir zevk ve özellikle sanat eserine dönüştüğü görülür.

Bunun yanında bahçe ve avlular, Müslüman- Türk ailesinin ihtiyaçlarını gidermesi bakımından büyük önem taşırlar. Zira buralar, işi evinde olan aile bireylerinin dışarı açıldığı, işlerini rahatça yaptığı ve vakit bulduğunda da dinlendiği yerler durumundadır. Bir başka deyişle, bunlar içe dönük yaşayan Türk ailesine özgürlük katar. Anadolu’nun her köşesinde avlulu ve evlere rastlanılması Anadolu insanı ile böyle bir planlama biçimi arasında sıkı bir bağ kurulduğunu gösterir.

Gümüşhane’de de hemen hemen her evin bir bahçesi vardır. Evlerin bahçeleri birbirinden farklılık gösterirken, hepsinin ortak yanı bu bahçelerin bakımlı ve güzel olmalarıdır. Tarihte “Meşhur Gümüşhane Bahçeleri” olarak geçen bu düzenlemeler, evler ile son derece uyumlu bir yapıya sahiptir. Bahçelerde çeşitli meyveler bulunmaktadır. Ayrıca Geleneksel Türk evinin yardımcı hizmet mekânları olan, ahır, samanlık, çamaşırhane, hamam ve hela gibi birimlerde Gümüşhane evleri bahçe düzenlemesinde karşımıza çıkmaktadır.

Kaynak: Editör:
Etiketler: Gümüşhane, Halk, Mimarisi, Özellikleri, ve, Örnekleri,
Yorumlar
Haber Yazılımı